चेतनाको पुनर्निर्माण र नेपाली जीवनको बहुआयामिक आख्यानः ‘मञ्जरा’

समकालीन नेपाली साहित्यमा पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक यथार्थ, वैयक्तिक अनुभूति, राजनीतिक चेतना र दार्शनिक विमर्शलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने कृतिहरूको आवश्यकता महसुस हुँदै आएको छ । यिनै आवश्यकताको सेरोफेरोमा सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीमा जन्मिएका लेखक बालकृष्ण गजुरेलको ३२४ पृष्ठ लामो उपन्यास ‘मञ्जरा’ प्रकाशित भएको छ ।

बुक एण्ट इण्डियाद्वारा प्रकाशित यो उपन्यास केवल घटनाहरूको अनुक्रम मात्र होइन, जीवन, समाज, प्रेम, संघर्ष, राजनीति, संस्कृति, अध्यात्म र चेतनाको पुनर्निर्माणबारे गरिएको गम्भीर विमर्श हो । पुस्तकको भूमिकामा डा. पुरन गिरीले उल्लेख गरेझैँ, मञ्जरा नेपाली समाजको चेतनालाई पुनर्निर्माण गर्ने एउटा गहिरो दार्शनिक यात्रा हो । वास्तवमा उपन्यासको समग्र बनोट हेर्दा यो टिप्पणी अतिशयोक्ति होइन भन्ने अनुभव हुन्छ ।

‘मञ्जरा’ शीर्षक आफैंमा अर्थपूर्ण र प्रतीकात्मक छ । मञ्जरा अर्थात् फूल फुल्नुअघि देखिने कोपिला वा पुष्पगुच्छ । यो सम्भावना, विकास, रूपान्तरण र नयाँ जीवनको प्रतीक हो । उपन्यासका पात्रहरू पनि विभिन्न संघर्ष, विफलता, मोहभङ्ग र आत्मअन्वेषणका प्रक्रियाबाट गुज्रँदै परिपक्व चेतनाको तहमा पुग्ने प्रयास गरिरहेका छन् । त्यसैले शीर्षक र कथावस्तुबीच गहिरो सामञ्जस्य देखिन्छ ।

संरचनागत नवीनताः
‘मञ्जरा’ को सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको संरचना हो । उपन्यासलाई लेखकले तीन खण्डमा विभाजन गरेका छन्– ‘कथाबाहिर’, ‘कथा’ र ‘कथादेखि उता’ । नेपाली उपन्यास परम्परामा यस्तो संरचनात्मक प्रयोग विरलै भेटिन्छ । अधिकांश उपन्यासहरू कथाभित्र सीमित रहने गर्छन्, तर गजुरेलले कथाभन्दा बाहिर र कथापछाडिको वैचारिक संसारलाई पनि कृतिको अभिन्न अंग बनाएका छन् ।

‘कथाबाहिर’ अन्तर्गतका ‘आरन’, ‘रुकुम’, ‘रोल्पा’, ‘कथा खोज्दै थाइल्याण्डमा’ र ‘नछापिएको पाण्डुलिपी’ शीर्षकहरू केवल प्रस्तावना होइनन्; तिनले उपन्यासको वैचारिक पृष्ठभूमि निर्माण गर्छन् । यहाँ लेखकले जीवनका अनुभूतिहरू, समाजप्रतिको दृष्टिकोण, ऐतिहासिक चेतना र रचनात्मक यात्रालाई प्रस्तुत गरेका छन् । विशेष गरी रुकुम र रोल्पाको प्रसङ्गले नेपाली समाजमा भएका राजनीतिक आन्दोलन, वर्गीय द्वन्द्व र परिवर्तनको आकांक्षालाई स्मरण गराउँछ । यसले उपन्यासलाई सामाजिक यथार्थसँग जोड्ने आधार तयार गर्छ ।

मूख्य ‘कथा’ खण्डमा रहेका ५३ उपशीर्षकहरू जीवनका विभिन्न चरणहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन् । ‘विश्वासका बा दैव’ देखि ‘सम्झिएको जन्मदिन’ सम्मको यात्रा केवल एक पात्रको कथा होइन; यो समकालीन नेपाली समाजको कथा हो । यो कथाभूमि नेपाली समाजको पछिल्लो तीन दशकको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको सजीव दस्तावेज जस्तो लाग्छ । कथाको केन्द्रमा रहेका पात्रहरू आफ्नो अस्तित्व, प्रेम, संघर्ष, सफलता, सम्बन्ध र आत्मपहिचानको खोजीमा छन् । यही खोजीले उपन्यासलाई सामान्य प्रेमकथाभन्दा माथि उठाएर जीवनदर्शनको स्तरमा पुर्याएको छ ।

‘कथादेखि उता’ खण्डमा रहेका ‘थाँती पाठ’, ‘त्याग सूत्र’, ‘अपुरो विराम’ र ‘प्रवेशद्वार’ ले पाठकलाई कथाभन्दा परको चिन्तनतर्फ डोर्याउँछन् । यस अर्थमा ‘मञ्जरा’ लाई परम्परागत उपन्यासभन्दा बढी वैचारिक आख्यान भन्न सकिन्छ । उपन्यास पढ्दै जाँदा लेखकका व्यक्तिगत अनुभवहरू कथामा मिसिएको पाईन्छ । यद्यपि यो शुद्ध आत्मकथा होइन । लेखकले निजी अनुभूतिलाई सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गरेका छन् ।

कथामा देखिने गाउँको जीवन, शिक्षाप्रतिको मोह, सहरको आकर्षण, जागिरको संघर्ष, विदेश यात्राको अनुभव, प्रेम र पारिवारिक सम्बन्धका आरोह–अवरोहहरू समकालीन नेपाली मध्यमवर्गीय जीवनका साझा अनुभव हुन् । ‘खाली हात सहरतिर’, ‘डाक्टर बन्ने सपना’, ‘युएनको जागिर’ जस्ता शीर्षकहरू नेपाली युवाको आकांक्षा र संघर्षका प्रतिनिधि प्रसङ्ग हुन् ।

शिक्षाले जीवन परिवर्तन गर्छ भन्ने विश्वास, अवसरको खोजीमा गाउँबाट सहर र सहरबाट विश्वतर्फको यात्रा तथा सफलताका लागि गरिने संघर्ष उपन्यासभरि दोहोरिइरहन्छ । यस अर्थमा ‘मञ्जरा’ नेपाली युवाको मनोविज्ञान बुझ्न सहयोगी कृति बनेको छ ।

प्रेमको बहुआयामिक प्रस्तुतिः
‘मञ्जरा’ लाई केवल सामाजिक वा दार्शनिक उपन्यास भन्नु पर्याप्त हुँदैन; यो प्रेमको पनि गहिरो आख्यान हो । ‘प्रेमपर्व’, ‘संगीता’, ‘साधना मोह’, ‘प्रपोज डे’, ‘विर्सिएको जन्मदिन’, ‘अनिदो रात’, ‘अतृप्त’ आदि शीर्षकहरूले प्रेमका विविध रूपहरू प्रस्तुत गर्छन् । यहाँ प्रेम केवल आकर्षण वा रोमान्स होइन, आत्मपहिचानको माध्यम पनि हो भन्ने चिन्तन फैलिएको छ ।

विशेष गरी साधना पात्र उपन्यासको केन्द्रबिन्दुका उभ्याईएको छ । प्रायः सबै उपकथाहरुमा साधनाको उपस्थिति छ । साधना आधुनिक नेपाली महिलाको प्रतिनिधि पात्र हुन् । उनी प्रेम गर्छिन्, संघर्ष गर्छिन्, असफलता भोग्छिन्, पुनः उठ्छिन् । ‘साधनाको घरफिर्ती’, ‘सेलिब्रेटी साधना’, ‘नारी शक्ति’, जस्ता अध्यायहरूले महिलाको आत्मनिर्भरता र सामाजिक सशक्तीकरणको पक्षलाई उजागर गरेका छन् ।

लेखकले प्रेमलाई आदर्शवादी र यथार्थवादी दुवै दृष्टिकोणबाट चित्रण गरेका छन् । सम्बन्धहरू केवल सुखान्त छैनन्; तिनमा दूरी, असन्तोष, गलतफहमी, विछोड र पुनर्मिलनका अनुभवहरू पनि छन् । यसले प्रेमलाई अधिक जीवन्त र विश्वसनीय बनाएको छ ।

सामाजिक यथार्थको दस्तावेजः
‘मञ्जरा’ को अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको यसले समकालीन नेपाली समाजका विविध यथार्थहरूलाई समेट्नु हो । उपन्यासका पात्रहरू व्यक्तिगत जीवनका संघर्ष मात्र भोगिरहेका छैनन्; उनीहरू राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनाबाट पनि प्रभावित छन् ।

‘स्वदेशमै शरणार्थी’ शीर्षकले देशभित्रै अवसर र सम्मानको अभावमा उत्पन्न विस्थापनको पीडालाई संकेत गर्छ । ‘अमेरिकातिर’ ले वैदेशिक मोह र पलायनको प्रवृत्तिलाई उजागर गर्छ । ‘डिभोर्स’ ले आधुनिक जीवनमा सम्बन्धहरूको बदलिँदो स्वरूप देखाउँछ ।

विशेष गरी ‘१२ वैशाख’ शीर्षकले नेपालको इतिहासकै एक पीडादायी क्षणलाई कथामा समेटेको छ । भूकम्पले भौतिक संरचना मात्र भत्काएन, मानवीय सम्बन्ध र मनोविज्ञानलाई पनि प्रभावित गर्यो । लेखकले यस प्रसङ्गलाई संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरेका छन् । उपन्यासमा राजनीति प्रत्यक्ष रूपमा केन्द्रमा छैन, तर यसको प्रभाव सर्वत्र उपस्थित छ । समाजमा रहेको असमानता, अवसरको विभाजन, शक्ति संरचना र परिवर्तनको आकांक्षा कथाभरि विभिन्न रूपमा अभिव्यक्त भएको छ ।

मनोवैज्ञानिक गहिराईः
गजुरेलको लेखनको सबल पक्ष पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक चित्रण हो । उनका पात्रहरू एकआयामिक छैनन् । उनीहरूका भित्री द्वन्द्व, आकांक्षा, डर, मोह, पीडा र आत्मसंघर्षलाई लेखकले सूक्ष्म ढंगले प्रस्तुत गरेका छन् । ‘विवेक’, ‘ऐना’, ‘आत्मविश्वास’, ‘संकल्प’, ‘निःशब्द’, ‘अतृप्त’ जस्ता शीर्षकहरू नै पात्रहरूको मानसिक अवस्थाको संकेत गर्छन् ।

पात्रहरू आफ्नै जीवनका प्रश्नहरूसँग जुधिरहेका छन् । उनीहरूलाई सफलता मात्र चाहिएको छैन; जीवनको अर्थ पनि खोजिरहेका छन् । यही कारण उपन्यासका पात्रहरू पाठकका लागि चिनेजानेका मानिसजस्ता लाग्छन् । उनीहरू आदर्श नायक होइनन्, न त पूर्ण खलनायक । उनीहरू सामान्य मानिस हुन्, जसका कमजोरी र सम्भावनाहरू दुवै छन् ।

दर्शन, अध्यात्म र चेतनाको विमर्शः
‘मञ्जरा’ को सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष यसको दार्शनिक गहिराई हो । उपन्यासले जीवनका आधारभूत प्रश्नहरू उठाउँछ– मानिस किन संघर्ष गर्छ ? सफलता के हो ? प्रेमको अर्थ के हो ? आत्मपहिचान कसरी सम्भव हुन्छ ? समाज परिवर्तनको आधार के हो ? ‘गुरु ज्ञान’, ‘ज्योतिष बा’, ‘त्याग सूत्र’, ‘अपुरो विराम’ जस्ता शीर्षकहरूमा लेखकले जीवन र चेतनाबारे आफ्ना विचार प्रस्तुत गरेका छन् ।

कतिपय ठाउँमा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव देखिन्छ भने कतै आधुनिक अस्तित्ववादी चिन्तनको झल्को भेटिन्छ । लेखकले पाठकलाई तयार निष्कर्ष थोपर्दैनन् । बरु प्रश्नहरू उठाएर सोच्न बाध्य बनाउँछन् । यही गुणले उपन्यासलाई बौद्धिक उचाइ प्रदान गरेको छ ।

भाषिक दृष्टिले ‘मञ्जरा’ सरल, सहज र प्रवाहपूर्ण छ । लेखकले जटिल विचारलाई पनि सामान्य पाठकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गरेका छन् । संवादहरू स्वाभाविक छन् र कथालाई अगाडि बढाउन प्रभावकारी बनेका छन् । कतिपय ठाउँमा काव्यात्मक अभिव्यक्ति प्रयोग गरिएको छ, जसले भाषालाई सौन्दर्य प्रदान गरेको छ । प्रतीक र बिम्बहरूको प्रयोग पनि सन्तुलित छ । ‘ऐना’, ‘अपुरो विराम’ जस्ता शीर्षकहरू आफैंमा प्रतीकात्मक अर्थ बोकेका छन् ।

   बालकृष्ण गजुरेलको यो पहिलो उपन्यास भए पनि यसले परिपक्व लेखकीय दृष्टि प्रस्तुत गरेको छ । लेखकले यस कृतिमार्फत आफू केवल कथाकार मात्र नभई समाज, जीवन र चेतनाबारे गम्भीर चिन्तन गर्ने लेखकका रूपमा स्थापित भएको संकेत दिएका छन् ।

आलोचनात्मक दृष्टिः
कुनै पनि साहित्यिक कृति पूर्ण हुँदैन । ‘मञ्जरा’ का पनि केही सीमाहरू छन् । उपन्यासमा समेटिएका विषयहरूको दायरा अत्यन्त व्यापक भएकाले कतिपय प्रसङ्गहरू अपेक्षाकृत कम विकसित भएका छन् । केही अध्यायहरू कथाभन्दा बढी निबन्धात्मक वा संस्मरणात्मक लाग्छन् ।

दार्शनिक विमर्श र वैचारिक टिप्पणीहरू कतिपय स्थानमा कथाभन्दा अगाडि बढेका छन् । यसले बौद्धिक पाठकलाई आकर्षित गरे पनि कथामुखी पाठकका लागि गति केही सुस्त भएको अनुभूति हुन सक्छ । सम्पादनमा अझ कसावट दिइएको भए उपन्यास अझ प्रभावकारी बन्न सक्थ्यो ।

त्यसैगरी, केही पात्रहरूको विकास अत्यन्त विस्तृत हुँदा अन्य पात्रहरू अपेक्षाकृत छायामा परेका देखिन्छन् । तथापि, यी कमजोरीहरूले कृतिको समग्र प्रभावलाई खासै कमजोर बनाउँदैनन् ।

निष्कर्षः
समग्रमा ‘मञ्जरा’ समकालीन नेपाली समाजको बहुआयामिक चित्र प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण उपन्यास हो । यसले प्रेम, संघर्ष, शिक्षा, राजनीति, परिवार, अध्यात्म, नारी चेतना, वैदेशिक मोह, प्राकृतिक विपत्ति र आत्मपहिचानजस्ता विषयहरूलाई एकै सूत्रमा बाँधेको छ । यसको संरचनागत प्रयोग, दार्शनिक गहिराइ, सामाजिक यथार्थको चित्रण र पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक प्रस्तुति प्रशंसनीय छ ।

बालकृष्ण गजुरेलको यो पहिलो उपन्यास भए पनि यसले परिपक्व लेखकीय दृष्टि प्रस्तुत गरेको छ । लेखकले यस कृतिमार्फत आफू केवल कथाकार मात्र नभई समाज, जीवन र चेतनाबारे गम्भीर चिन्तन गर्ने लेखकका रूपमा स्थापित भएको संकेत दिएका छन् । ‘मञ्जरा’ मनोरञ्जनका लागि मात्र पढिने उपन्यास होइन; यो पाठकलाई सोच्न, आत्ममूल्याङ्कन गर्न र जीवनका गहिरा प्रश्नहरूसँग संवाद गर्न प्रेरित गर्ने कृति हो ।

नेपाली समाज आज राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र नैतिक रूपान्तरणको सङ्क्रमणकालमा छ । यस्तो समयमा ‘मञ्जरा’ ले पाठकलाई केवल वर्तमानको चित्र मात्र देखाउँदैन, भविष्यका सम्भावनाहरू पनि संकेत गर्छ । यही कारण यो उपन्यास समकालीन नेपाली साहित्यमा चेतना, आत्मखोज र पुनर्निर्माणको सशक्त आख्यानका रूपमा स्मरणीय रहने सम्भावना बोकेको कृति हो ।
०००

पुस्तक : मञ्जरा
विधा : उपन्यास
लेखक : बालकृष्ण गजुरेल
प्रकाशक : बुक एण्ट इण्डिया
पृष्ठ : ३२४
मूल्य :ने.रु. ७५० । भा.रु. ४५० । डलर २०