राष्ट्रिय जनगणना सुरुः राष्ट्रपतिद्वारा उद्घाटन

चौतारा । केन्द्रीय तथ्यांक विभागले आजदेखिदेखि राष्ट्रिय जनगणना– २०७८ सुरु गरेको छ ।

राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले ‘राष्ट्रिय जनगणना २०७८’ को औपचारिक शुरुवात गरेकी छन् । बिहीवार बिहान शितल निवासमा पुगेको गणकको टोलीलाई राष्ट्रपति भण्डारीले आफ्नो परिवारको तथ्यांक उपलब्ध गराउँदै ‘राष्ट्रिय जनगणना २०७८’ को औपचारिक शुरुवात गरेकी हुन् । प्रत्येक १० वर्षको अन्तरमा हुने जनगणना यो वर्ष कोभिडको कारण केही ढिलो गरीसुरु हुन लागेको हो । १५ दिन चल्ने जनगणनाको सुरुवात बिहीबार बिहान १० बजे राष्ट्रपति भण्डारीको विवरण संकलनबाट सुरु भएको हो ।

मुलुक संघीयतामा प्रवेश गरेपछि पहिलोपल्ट हुन लागेको राष्ट्रिय जनगणना कार्यक्रममा एक परिवारलाई ८० वटा प्रश्न सोधिने भएको छ । जनगणनाका मूख्य प्रश्नावलीको पारिवारिक खण्डमा घरको स्वामित्व, घर बनाउन प्रयोग गरेको सामग्री, खानेपानीको स्रोत, इन्धन, उर्जा प्रयोग, दैनिक रुपमा प्रयोग गर्ने घरायसी सामग्री, महिलाको स्वामित्वमा घर जग्गा छ कि छैन, व्यवसाय र रोजगारीको अवस्थासहितका प्रश्न छन् ।
पछिल्लो एक वर्षमा जन्म, मृत्यु, बसाईसराईको अवस्था, विदेश गएकासहितको विवरण पारिवारिक खण्डमा छ । जनसांख्यिक विवरणमा परिवारको व्यक्तिगत विवरणका प्रश्नहरू छन् । परिवारका सदस्यहरूहरुको शैक्षिक विवरण र प्रजननन्सहितका विवरणलाई मूख्य प्रश्नावलीमा समेटिएको छ ।

त्यस्तै, सामुदायिक प्रश्नावलीमा सामाजिक र पूर्वाधारको सेवा सुविधा, आर्थिक पूर्वाधारको सेवासुविधा, विपत् जोखिमको अवस्था, प्राकृतिक प्रकोप र विपत्को क्षतिको विवरण, वन्यजन्तु र जंगली जनावरबाट भएको क्षतिको विवरण, लोपोन्मुख जातजातिको बसोबासको अवस्था, सीमान्तकृत जातजातिको बसोबास, मातृभाषा बोल्नेको विवरण, सेवा सुविधाको अवस्थासहितका विवरण यो खण्डका प्रश्नावलीबाट संकलन गरिन्छ ।

तथ्यांक संकलनका लागि एक परिवारमा औसत २० मिनेट समय लाग्ने अनुमान केन्द्रीय तथ्यांक विभागले गरेको छ । विभागका महानिर्देशक नेबिनलाल श्रेष्ठका अनुसार स्थानीय तहदेखि विभिन्न तथ्यांक आवश्यक पर्ने भन्दै माग भई आएपछि लामो प्रश्नावली बनेको हो । ‘८० को हाराहारीमा रहेको प्रश्नावलीबाट तथ्यांक संकलन गर्दा एक परिवारमा औसत २० मिनेट लाग्ने अनुमान गरेका छौँ,’ महानिर्देशक श्रेष्ठले भने, ‘लामो प्रश्नावली भएपनि यसले वडासम्ममै तथ्यांकको माग पूरा गर्ने अपेक्षा गरेका छौँ ।’

सामुदायिक प्रश्नावली समेत भर्ने भएकाले प्रश्नावली ठूलो भएको उनको भनाई छ । जसमा वडाको आर्थिक, सामाजिक, सेवा, सुविधा, पूर्वाधार र विपद्को अवस्थाबारेको जानकारी समेत संकलन गर्दै वडा प्रोफाइल तयार पारिने उनले बताए । नेपालमा वि.सं. १९६८ बाट सुरु भएको जनगणनाको यो १२ औं संस्करण हो । एकजना गणकले एक दिनमा कम्तीमा १२ परिवार र १५ दिनमा औति १७५ परिवारको गणना गर्नसक्ने विभागले अनुमान गरेको छ ।

व्यक्तिगत विवरणमा पूर्णरुपमा गोपनीयता कायम हुने महानिर्देशक श्रेष्ठले बताए । तथ्यांक ऐन २०१५ अनुसार कुनै पनि व्यक्तिको विवरण दुरुपयोग नहुने भएकाले ढुक्क भएर विवरण दिन उनले अनुरोध गरे । ‘विवरण पूर्ण रुपमा गोप्य रहन्छ । विवरणहरु प्रविष्ट गर्दा समेत कोडिङ सिस्टममा जान्छ । जसबाट कर्मचारीलाई विवरण थाहा हुन्न,’ श्रेष्ठले भने, ‘हामीले अवलोकनकर्तालाई समेत गणकसँगै उभिन निषेध गरेका छौँ । अवलोकनकर्ताले गणक विवरण संकलन गर्न घर–घर पुगेको हेर्न पाउँछन् तर व्यक्तिगत विवरणमा हस्तक्षेप गर्न पाउँदैनन् ।’

मंसिर मसान्तसम्म सबै प्रश्नावलीको जवाफ केन्द्रमा आइसक्ने विभागले जनाएको छ । उक्त विवरणको आधारमा कुल जनससंख्या, महिला, पुरुष र जिल्लाअनुसारको प्रारम्भिक नतिजा ३ महिनाभित्र निकाल्ने तयारी विभागको छ । ‘सबै तथ्यांकहरु कम्प्युटर प्रविष्टि गर्दा ६ देखि ८ महिना लाग्छ । त्यसपछि रिपोर्टहरु निकाल्ने क्रम सुरु हुन्छ,’ उनले भने– ‘एक वर्षभित्र राष्ट्रिय रिपोर्ट प्रकाशित हुन्छ । विस्तृतमा रिपोर्ट निकाल्न दुई वर्ष लाग्छ ।’